13. Międzynarodowe Spotkanie IF-EPFCL „ETYKA PSYCHOANALIZY I INNE ETYKI” – zapowiedź Alejandro Rostagnotto z Komisji Naukowej XII Międzynarodowego Spotkania IF-EPFCL w Sao Paolo.

Alejandro Rostagnotto

Lacan mocno podkreślał dwa fundamentalne i uzupełniające się aspekty związane z etyką. W latach sześćdziesiątych etyka pragnienia, opracowana na podstawie Antygony Sofoklesa, pozwoliła zlokalizować dokładny moment uwidocznienia się pragnienia – ἵμερος ἐναργής – którego blask zapoczątkował sposób myślenia o pragnieniu poza dialektyką wymiany, moralnością i dobrem. To wydarzenie, które zmusza nas do spuszczenia wzroku przed realnym, które nas interpeluje: czy postępujemy zgodnie z pragnieniem, które w nas zamieszkuje? Co kieruje naszym działaniem? Zastanawianie się nad tą kwestią nie oznacza jeszcze udzielania odpowiedzi; pytanie to może nabrać uniwersalnego znaczenia, tak jak w tragedii greckiej, nawet jeśli odpowiedź będzie wytwarzana się w sposób jednostkowy, zawsze związany z danym kontekstem, historyczny i osadzony w stawaniu się analizującej się osoby.

Innym aspektem podkreślanym przez Lacana jest etyka należytego wypowiadania [fr.: bien-dire], również zorientowana na realne. Odwołuje się ona do odpowiedzialności analizującego się wobec ucieleśnionej obecności realnego, które jest u źródeł dyskursu i więzi społecznej. Wypowiedzenie [fr.: le dire], jako nieoczekiwane pojawienie się, znajduje się poza łańcuchem znaczeń, dotyka realnego ciała, działa jak granica, tworzy ono linię brzegową tam, gdzie wcześniej była tylko nieprzejrzystość lub pozostałość, której nie można było opracować. Akt wypowiadania ma charakter kreacyjny, celowy i performatywny; tworzy nową rzeczywistość w takim stopniu, w jakim ustanawia kryteria czytelności dla samego siebie.

Elementy te pozwalają postrzegać etykę pola lacanowskiego jako zorientowaną na realne, w bezpośredniej kontynuacji tego zwrotu, który zapoczątkował Freud. Realne freudowskie rozpoznaje się w jego wymiarze energetycznym, w niepohamowanej nieprzejrzystości pędu popędowego i w żądaniu zaspokojenia, które napiera poza wszelką organizacją reprezentacyjną i wszelkim afektywnym przetwarzaniem. To właśnie tam tkwi siła, która organizuje dynamiczne konflikty, a jednocześnie punkt oparcia, z którego wywodzi się analityczna odpowiedzialność.

Konfrontacja z tym realnym popędowym wzywa do jednostkowej odpowiedzialności. Analiza wprowadza podmiot w obszar, w którym przyczyna wzywa do odpowiedzi w tym samym brzegowym obszarze [fr.: littoral], w którym wyłania się rzeczywistość psychiczna. Fantazmat pojawia się jako mechanizm, który obiecuje stabilizację, zagęszcza znaczenia, utrwala pozycje i zakrywa nieprzejrzystości oraz niemożliwe do przyswojenia resztki. W obliczu tych operacji, odpowiedzialność analityczna polega na rozmontowaniu skuteczności fantazmatu, co stanowi kluczowy moment pracy analitycznej, w którym żałoba po neurotycznych zabezpieczeniach wymaga wynalezienia nowych sposobów radzenia sobie z pędem, który nalega i domaga się opracowania.

Wynalezienie tego ma decydujące znaczenie dla tych, którzy wypisali się z fantazmatu. W tym miejscu niezbędne staje się nie tylko otwarcie nowych dróg dla jouissance, ale także stosowanie innego sposobu interpretacji. Nowe spojrzenie na siebie pozwala na niespotykaną dotąd samo-czytelność, otwiera ścieżki dla afektów i reorganizuje sposób, w jaki podmiot interpretuje więź społeczną.

W tej perspektywie radość – uczucie często pozbawione życia przez powtórzenie, charakter lub lęk – przekształca się w „ten stan, co do którego nie da się jednoznacznie określić, czy jest świętowaniem ponownego odnalezienia, czy upamiętnieniem straty” (Pellion, 2019)¹ . Odseparowanie się od przeznaczenia nadaje wolność, dumną ze swojej pokory, która rozkoszuje się ulotnością jako zemstą po porzuceniu fiksacji. Radość ta obejmuje przypadkowość tego, co nieprzewidywalne, z pragnieniem nowości. Nie ogranicza się ona do entuzjazmu, który może towarzyszyć zakończeniu analizy; jest ona również, jak sugeruje Dominique Fingermann, sposobem na potwierdzenie, że „jest radość”, [fr.: “Y a d’la joie”] tak jak można by powiedzieć „jest Jedno” [fr.: “Y a d’l’Un”].

Stwierdzenie, że „jest radość” w znaczeniu proponowanym przez Dominique Fingermann²  — Jest radość, tak jak mówimy Jest Jedno — pozwala umiejscowić radość w logice [tego sformułowania] „jest Jedno”. Nie stanowi ona stanu psychologicznego, ani nie wyraża wewnętrznej harmonii; pojawia się jako wydarzenie-efekt wypowiadania [fr.: dire]. Tak samo jak Lacan proponuje jest Jedno jako przygodne pojawienie się, które istnieje tylko w akcie wypowiadania – Jedno się pojawia, Jedno nie jest – radość pojawia się, gdy to wypowiadanie pozostawia ślad, który ma wpływ na życie afektywne. Radość jawi się wówczas jako wyczuwalny odpowiednik chwili, w której realne zostaje zawężone, a operacja ta zmienia sposób bycia nim dotkniętym. Udane wypowiadanie stanowi zarówno akt estetyczny, jak i polityczny, ponieważ przekształca egzystencję i jej przyszłość.

Owo Jestradość ma strukturalne podobieństwo do jest Jedno. Oba zależą od aktu wypowiadania; oba pojawiają się w momencie, gdy język ociera się o realne i pozostawia ślad. W tym sensie radość, daleka od alienowania podmiotu, wskazuje na wariację w ekonomii popędowej i redystrybucję jouissance, która sprawia, że teren wcześniej zdominowany przez kompulsję lub nieprzejrzystość staje się terenem możliwym do zamieszkania. Rozumiana jako coś, co nadchodzi, radość jest afektem, który pojawia się, gdy podmiot umieszcza wypowiadanie w swoim własnym doświadczeniu analitycznym. Czy afekt ten nie pojawia się w obszarze, w którym realne, ograniczone przez wypowiadanie, przestaje przedstawiać się jako ślepe wtargnięcie i zaczyna działać w polu jouissance?

Proponuję zbadać tę bliskość „Jest Jedno” w wypowiedzeniu i „Jest radość” w ciele. Kiedy radość dokonuje wtargnięcia jako nowy kolor w palecie libido, maluje świat i ciało na inny sposób. Czy ten afekt i jego związek z aktem wypowiadania są etycznym bilansem analizy?

Alejandro Rostagnotto

Córdoba, 11 grudnia 2025 r.

tłum. Sara Rodowicz-Ślusarczyk