image001

XIII Międzynarodowe Spotkanie IF-EPFCL „Etyka psychoanalizy i inni”

PRELUDIUM 5

Diego Mautino

Etyka psychoanalizy

Wraz z odkryciem nieświadomego i wynalezieniem działania mechanizmu [dispositif] psychoanalitycznego, Freud zapoczątkował wprowadzenie epistemologicznego obalenia, które Lacan nazwał „obaleniem podmiotu”1. Jedną z jego konsekwencji jest zmiana w etyce: „Powstaje etyka, która przekształca się w milczenie, nie poprzez lęk, ale poprzez pragnienie”2. Obejmuje ona z pewnością pragnienie analityka, ale przede wszystkim jest wprowadzana w życie [mise-en-acte] przez analizującą się osobę. Wiąże się to zatem z przejściem od etyki superego, strachu przed „głośnym głosem”3, do milczenia pragnienia, które wytycza swoją ścieżkę pod spodem wyrażanego pytania [demande]4, które je niesie.

Ogłosiwszy etykę pragnienia, stworzoną aby przeciwdziałać alienacjom adaptacyjnym które są w gruncie rzeczy etyką żądań [demandes] Innego, Lacan wprowadza coś nowego, poprzez pojęcie wyrażanego domagania się, które to [wyrażanie się] odróżnia je od pragnienia. Pragnienie lokuje się pomiędzy łańcuchami grafu, pomiędzy [treścią] wypowiedzi [énoncés] domagania się, a jego  wypowiedzeniem [énonciation]. Domaganie się [również: pytanie, prośba, żądanie] zakłada wcielonego Innego, który jest nie tylko miejscem znaczących, ale także utrzymuje dyskurs.

Etyka (życzliwej) neutralności

Przywołując wrota do nieświadomego na horyzoncie Freuda, Lacan wprowadza pojęcie „pragnienia analityka” jako coś, co można wyrazić jedynie poprzez relację pragnienia do pragnienia, pełniącego w procesie analitycznym funkcję przyczynową. Chociaż do 1964 r. sformułowanie tej tezy było bezprecedensowe, to jej wymiar był już obecny u samego Freuda w sposób dorozumiany, w jego pojęciu „(życzliwej) neutralności”.

Wbrew normom obowiązującym w innych dyskursach, przyjmowanie tego, co nadchodzi, traktowanie każdego przypadku tak, jakby był pierwszym, jest kwestią pragnienia. „Neutralność” nie ma nic wspólnego z biernością; jest ona wręcz przeciwnie, bardzo aktywna, a przede wszystkim idąca pod prąd i zawieszająca powszechne lub fantazmatyczne normy, obowiązujące we wszystkich innych więziach społecznych.

Wymiar ten wprowadził dla Freuda w sposób dorozumiany inną opcję dyskursywną, odmienną od powszechnego dyskursu, opcję wywrotową i polegającą na zawieszeniu norm. To właśnie ta opcja neutralności umożliwiła uchwycenie tego, co leży u podstaw domagania się adresowanego do psychoanalityka, a mianowicie więzi między pragnieniem a pragnieniem, pragnieniem analizującego się i pragnieniem analityka, który jest w rzeczywistości operatorem leczenia. „Pragnienie psychoanalityka” jest absolutnym punktem, i wychodząc od tego punktu uwaga skupia się na tym co, choć wyczekiwane, nie może być odłożone na jutro.5 …inna etyka, etyka pragnienia.

Inna opcja dyskursywna oznacza inną etykę i dlatego Lacan mówi, że należy sformułować „etykę pragnienia”, która obejmowałaby osiągnięcia Freuda w kwestii pragnienia: taką etykę, która na pierwszy plan wysuwa kwestię pragnienia analityka.6 Wiemy jednak, że wprowadza on następnie kwestię aktu analitycznego, a pojęcie to jest całkowicie bezprecedensowe.

Nie ma śladu tego pojęcia u Freuda, nawet jeśli nie możemy wątpić, że akt ten miał miejsce już na początku, akt nadania „pozycji nieświadomego”. A potem zwłaszcza kiedy, wychodząc od zakładanego nieświadomego, akt ten pojawia się aby zakończyć etap spotkań wstępnych; następnie, pojawia się aby zapewniać, że analiza istnieje i że jest kontynuowana – dlatego też, kiedy ma miejsce, akt ten jest potwierdzany poprzez swoje następstwa. Akt jest sprawą analityka w tym zakresie, w jakim on działa.

Lacan jako jedyny poszukiwał tego, co leży u podstaw jego skuteczności. Odpowiadał, że to struktura języka rozjaśniona przez logikę zbiorów zmusza go do umiejscowienia aktu analitycznego jako „tego, co nie myśli”, to znaczy do umiejscowienia go wychodząc od obiektu a.7

„Ale uwaga, to, że akt nie myśli, nie oznacza, że nie jest napędzany pragnieniem. W jakim więc sensie akt, pojęcie aktu, naddeterminuje to, co dotychczas nazywano pragnieniem psychoanalityka? W każdym razie naddeterminuje to, co nazywano etyką pragnienia”.8

Etyka psychoanalizy, pozycja wobec realnego

Poza odkryciem nieświadomego które znajduje swoją ukształtowaną wcześniej materię w symbolicznym, Freud „stworzył również mechanizm, poprzez który realne styka się z realnym, co określiłem jako dyskurs analityczny” – twierdzi Lacan9.

Nie jest przypadkiem, że w tym samym [tekście] Sprawozdania wprowadza on pojęcie „etyki zainaugurowanej przez akt”10. Inauguracja sugeruje, że jest ona nowa, nie tylko w swojej formule, ale także w tym, czym jest, czyli w tym, do czego dąży, ponieważ mówienie o etyce oznacza mówienie o celach.
Oddziałujące w leczeniu pragnienia psychoanalityka mające za modela Sokratesa, jego czyste, nieokreślone pragnienie, którego obiekt pozostaje zagadką, zagadką, która przetrwała wieki.

Lacan powraca do tego ponownie w Radiofonii, m.wiąc o jego czystym pragnieniu, że „Sokrates, oddaje się bezlitosnemu blokowaniu mi dostępu do niego”11, co oznacza, że pozostaje ono nieinterpretowalne. Jest to pragnienie antycypowane przez freudowską neutralność, sprzeczne z normami, ale w tej neutralności czegoś brakuje.

Colette Soler wskazuje, że brakuje w niej kompasu. Obiekt pragnienia, w swojej różnicy względem przyczyny pragnienia, jest dla pragnienia kompasem nawet jeśli jest niestabilny i epizodyczny. Czy zatem czyste pragnienie analityka byłoby pozbawione tego kompasu?

Etyka działania analitycznego

Etyka zapoczątkowana przez akt odpowiada na pytanie, czym może być kompas pragnienia psychoanalityka. Lacan twierdzi, że w z powodu braku obiektu, a zatem braku kompasu fantazmatu, zawieszonego przez ową neutralność „w etyce aktu rządzi logika […]”12.

Etyka aktu jest zatem etyką, która zmierza ku realnemu, realnemu języka. Oto kompas, który może prowadzić analityka, tam gdzie – w odróżnieniu od każdej innej relacji – nie ma fantazmatu. Bowiem to, czym zarządza logika i to co ona narzuca, to niemożliwości, które w doświadczeniu [psychoanalizy] kierują tym, czego nie daje się odnaleźć, lub też konieczności, które rządzą tym, co nieuniknione. Lub, jak kontynuuje Lacan: „[…] logika rządzi, to pewne, i w tym znajdujemy jej paradoksy”13. To właśnie poprzez nieustanne odkrywanie paradoks.w logika otwiera nam drogę do tego, co przygodne, i co możliwe – a to tworzy przestrzeń dla zmian. Nawiązując do perspektywy przedstawionej w

Prezentacji tematu XIII Spotkania, „Logika rzeczywiście przewodzi kierunkowi, w którym zmierza każda analiza, poprzez interpretację, która w wyjątkowości każdego przypadku rozróżnia to, co zależy od wyborów podmiotu, od tego, co zależy od realnego struktury, nieuniknionej, ale właśnie tam, gdzie każdy ma swoją szansę na rebelię”.14

Diego Mautino,
Rzym, 26 stycznia 2026 r.

tłum. S. Rodowicz-Ślusarczyk

  1. J. Lacan, „Obalenie podmiotu i dialektyka pragnienia we freudowskim nieświadomym”
    [1960], Seuil, Paris 1966, s. 793
    2. J. Lacan, „Uwagi na temat prezentacji Daniela Lagache’a” [1960], Åò IV.
    W kierunku etyki, Écrits, op. cit., s. 684
    3. Tamże
    4. Chcąc oddać zakres pola semantycznego słowa demande, czasem tłumaczę je r.wnież jako żądanie. Słownik polsko-francuski wskazuje, że demande to przede wszystkim pytanie (sic!), prośba, żądanie, albo składany wniosek. (przy. tłum.)
    5. J. Lacan, „Discours . l’.cole freudienne de Paris” [1967-70], Autres écrits, .ditions du Seuil, Paryż 2001, s. 272.
    6. Por. J. Lacan, „Kierowanie leczeniem i zasady jego oddziaływania” [1958], Écrits, s. 615
    7. C. Soler, Traumatisme$, .ditions Nouvelles du Champ lacanien, Paryż 2025, s. 116-7.
    8. Tamże.
    9. J. Lacan, „…ou pire”, Compte-rendu du S.minaire 1971-1972, w: Autres écrits, op. cit., s. 548
    10. J. Lacan, „L’acte psychanalytique”, Compte-rendu du S.minaire 1967-1968, w: Autres écrits, op. cit., s. 380
    11. J. Lacan, „Radiophonie” [1970], w: Scilicet 2/3, Paryż, Seuil, 1970 Autres écrits, op. cit., s. 411
    12. J. Lacan, „L’acte psychanalytique”, tamże.
    13. Tamże.
    14. Por. C. Soler, „Etyka psychoanalizy oraz inne etyki”, Prezentacja tematu XIII Międzynarodowe Spotkanie IFEPFCL, 23–26 lipca 2026 r., S.o Paulo, Brazylia.